Ένας αριθμός αποτυπώνει ίσως καλύτερα από οτιδήποτε άλλο το πραγματικό μέγεθος της δυσκολίας μιας ενδεχόμενης επιστροφής του Ηλία Κασιδιάρη στη Βουλή: 177.086.
Τόσες ψήφους θα χρειαζόταν να συγκεντρώσει ένας μεμονωμένος υποψήφιος, εάν οι επόμενες εθνικές εκλογές είχαν ακριβώς τον ίδιο αριθμό εγκύρων ψηφοδελτίων με τις πρώτες εκλογές του 2023, προκειμένου απλώς να περάσει το κατώφλι του 3% της Επικράτειας και να συμμετάσχει στην κατανομή των εδρών.
Η αποφυλάκιση του Ηλία Κασιδιάρη επανέφερε αναπόφευκτα τη συζήτηση για το εάν και με ποιον τρόπο θα μπορούσε να επιχειρήσει πολιτική επιστροφή στις εκλογές του 2027. Η απάντηση που προκύπτει από το ισχύον νομικό πλαίσιο είναι πολύ πιο σύνθετη από ένα «ναι» ή ένα «όχι».
Ως αρχηγός κόμματος βρίσκεται αντιμέτωπος με ένα εξαιρετικά ισχυρό νομικό φράγμα. Το ίδιο συμβαίνει εάν επιχειρηθεί η λύση ενός άλλου, τυπικού αρχηγού, ενώ εκείνος ασκεί την πραγματική ηγεσία. Ως μεμονωμένος ανεξάρτητος υποψήφιος, όμως, η πόρτα δεν είναι σήμερα νομικά κλειστή.
Πίσω από αυτή τη μικρή «χαραμάδα» υπάρχει ένας πολύ μεγαλύτερος εκλογικός τοίχος.
Η καταδίκη και το άρθρο 187 του Ποινικού Κώδικα
Η αφετηρία βρίσκεται στην ποινική καταδίκη του Ηλία Κασιδιάρη για διεύθυνση εγκληματικής οργάνωσης, δηλαδή για αδίκημα που εμπίπτει στο άρθρο 187 του Ποινικού Κώδικα.
Η σημασία της καταδίκης αυτής για τις εκλογές δεν είναι απλώς πολιτική. Συνδέεται ευθέως με το άρθρο 32 του Π.Δ. 26/2012, όπως τροποποιήθηκε το 2023, το οποίο καθορίζει τις προϋποθέσεις υπό τις οποίες ένας κομματικός συνδυασμός μπορεί να ανακηρυχθεί και να συμμετάσχει στις βουλευτικές εκλογές.
Ο νόμος δεν περιορίζεται μάλιστα στον τυπικό πρόεδρο ενός κόμματος. Εισήγαγε την έννοια της «πραγματικής ηγεσίας», ώστε να αντιμετωπιστεί ακριβώς το ενδεχόμενο ένας καταδικασμένος πολιτικός να τοποθετήσει άλλο πρόσωπο στην προεδρία και να εξακολουθεί ο ίδιος να ασκεί τον ουσιαστικό έλεγχο.
Και αυτό δεν αποτελεί πλέον θεωρητική συζήτηση.
Στην απόφαση 8/2023, με την οποία δεν ανακηρύχθηκε ο συνδυασμός «Εθνικό Κόμμα ΕΛΛΗΝΕΣ», ο Άρειος Πάγος χαρακτήρισε τον Κασιδιάρη «ιδρυτή και πραγματικό αρχηγό» του κόμματος και αξιολόγησε συγκεκριμένα πραγματικά περιστατικά για να καταλήξει ότι εκείνος εξακολουθούσε να καθορίζει τη δράση, να επιλέγει στελέχη και υποψηφίους και να ασκεί την πραγματική πολιτική ηγεσία.
Με απλά λόγια, η λύση «άλλος πρόεδρος στα χαρτιά, Κασιδιάρης στην πραγματικότητα» έχει ήδη δοκιμαστεί δικαστικά.
Τι λένε οι συνταγματολόγοι
Το ενδιαφέρον είναι ότι διαφορετικές νομικές προσεγγίσεις των τελευταίων ημερών συγκλίνουν σε ένα κρίσιμο σημείο: η δυνατότητα μεμονωμένης υποψηφιότητας δεν έχει αποκλειστεί.
Ο αναπληρωτής καθηγητής Συνταγματικού Δικαίου Χαράλαμπος Τσιλιώτης υποστηρίζει ότι ο Κασιδιάρης δεν μπορεί να είναι υποψήφιος βουλευτής κομματικού συνδυασμού, είτε ως αρχηγός είτε διαφορετικά, επισημαίνει όμως ρητά ότι δεν του στερείται η δυνατότητα να είναι ανεξάρτητος-μεμονωμένος υποψήφιος.
Στην ίδια βασική κατεύθυνση κινείται ο καθηγητής Δημοσίου Δικαίου της Νομικής Αθηνών Σπύρος Βλαχόπουλος. Μιλώντας στο ΕΡΤnews, σημείωσε ότι δεν υπάρχει νομοθετικό κώλυμα που να απαγορεύει στον Κασιδιάρη να κατέλθει μόνος του ως ανεξάρτητος σε μία εκλογική περιφέρεια. Έθεσε όμως αμέσως τον μεγάλο αστερίσκο: για να διεκδικήσει την εκλογή του πρέπει να υπερβεί το 3% των εγκύρων ψηφοδελτίων σε επίπεδο Επικράτειας.
Ο καθηγητής Συνταγματικού Δικαίου Ξενοφών Κοντιάδης καταλήγει επίσης ότι δεν στερείται το δικαίωμα να είναι μεμονωμένος υποψήφιος, θεωρεί όμως αυτή τη δυνατότητα πρακτικά αλυσιτελή λόγω του πανελλαδικού 3%.
Επομένως το πραγματικό ερώτημα μετακινείται από το «μπορεί να καταθέσει υποψηφιότητα;» στο πολύ δυσκολότερο «μπορεί να συγκεντρώσει αρκετές ψήφους ώστε αυτή η υποψηφιότητα να έχει εκλογικό αποτέλεσμα;».
Το παράδοξο του 3%
Εδώ βρίσκεται ίσως η πιο παράδοξη πρόβλεψη της εκλογικής νομοθεσίας.
Το Π.Δ. 26/2012 αναγνωρίζει ρητά τους μεμονωμένους υποψηφίους. Και στις επίσημες οδηγίες του Υπουργείου Εσωτερικών για τις εκλογές του Μαΐου 2023 προβλεπόταν μάλιστα χωριστή καταγραφή των εγκύρων ψηφοδελτίων που λαμβάνει «κάθε συνδυασμός και κάθε μεμονωμένος υποψήφιος».
Το άρθρο 99 προβλέπει όμως ότι για να συμμετάσχει στην κατανομή των βουλευτικών εδρών ένας εκλογικός σχηματισμός ή ένας μεμονωμένος υποψήφιος πρέπει να συγκεντρώσει τουλάχιστον 3% των εγκύρων σε ολόκληρη την Επικράτεια.
Την ίδια στιγμή, ένας μεμονωμένος υποψήφιος κατέρχεται σε μία εκλογική περιφέρεια.
Εδώ γεννιέται ο αριθμητικός γρίφος.
Στις εκλογές της 21ης Μαΐου 2023 καταμετρήθηκαν 5.902.850 έγκυρα ψηφοδέλτια πανελλαδικά.
Το 3% είναι:
5.902.850 × 0,03 = 177.085,5.
Στην πράξη, δηλαδή, το κατώφλι ήταν 177.086 ψήφοι.
Δεν σημαίνει ότι με την 177.086η ψήφο ένας ανεξάρτητος εκλέγεται αυτομάτως. Σημαίνει ότι περνά την αναγκαία πύλη του 3% και συμμετέχει στον μηχανισμό κατανομής των εδρών.
Για έναν μεμονωμένο υποψήφιο, όμως, υπάρχει μια πρόσθετη ιδιομορφία: όλες αυτές οι ψήφοι πρέπει να προέλθουν από τη μοναδική περιφέρεια στην οποία είναι υποψήφιος.
Από τη Θεσσαλονίκη στην Αττική
Κάπου εδώ η θεωρητική δυνατότητα συναντά την εκλογική αριθμητική.
Ας υποθέσουμε, αποκλειστικά ως άσκηση πάνω στα αποτελέσματα του 2023, ότι ο Κασιδιάρης επέλεγε τη Β΄ Θεσσαλονίκης. Με περίπου 200.000 έγκυρα ψηφοδέλτια, θα χρειαζόταν περίπου 88% της συνολικής ψήφου της περιφέρειας για να φτάσει τις 177.086 ψήφους.
Πρακτικά, θα έπρεπε να σαρώσει σχεδόν ολόκληρη την περιφέρεια.
Η Α΄ Θεσσαλονίκης, λόγω μεγαλύτερου αριθμού ψηφοφόρων, βελτιώνει την αριθμητική, αλλά όχι σε βαθμό που να μετατρέπει το εγχείρημα σε εύκολο. Και εκεί ο μεμονωμένος υποψήφιος θα έπρεπε να κατακτήσει ποσοστό που παραπέμπει σε εκλογική κυριαρχία μεγάλου κόμματος και όχι σε προσωπική ανεξάρτητη υποψηφιότητα.
Στην Ανατολική Αττική, με περίπου 255.000 έγκυρα τον Μάιο του 2023, οι 177.086 ψήφοι θα αντιστοιχούσαν σε περίπου 69,4%.
Στον Βόρειο Τομέα Αθηνών, όπου η εκλογική βάση είναι πολύ μεγαλύτερη, η εικόνα γίνεται κάπως λιγότερο ακραία: οι απαιτούμενες ψήφοι αντιστοιχούν περίπου στο 49,4% των εγκύρων του Μαΐου 2023.
Και τελικά φτάνουμε στη μεγαλύτερη εκλογική περιφέρεια της χώρας, τον Β3΄ Νότιο Τομέα Αθηνών, ο οποίος μετά την ανακατανομή των εδρών εξέλεγε το 2023 19 βουλευτές.
Εκεί βρίσκεται το αριθμητικά λιγότερο δυσμενές από τα μεγάλα σενάρια που εξετάζονται.
Και ακόμη κι εκεί, ο αριθμός είναι εντυπωσιακός.
Το περίπου 45% του Νοτίου Τομέα
Στον Νότιο Τομέα, τον Μάιο του 2023, η Νέα Δημοκρατία συγκέντρωσε 165.098 ψήφους και 41,56%.
Με βάση το σύνολο των εγκύρων της περιφέρειας, οι 177.086 ψήφοι που αντιστοιχούσαν τότε στο πανελλαδικό 3% μεταφράζονται σε περίπου 44,6% της συνολικής ψήφου του Νοτίου Τομέα.
Και εδώ βρίσκεται ίσως η πιο παραστατική σύγκριση ολόκληρου του ρεπορτάζ:
Για να έφτανε ως μεμονωμένος υποψήφιος το κατώφλι του πανελλαδικού 3%, θα χρειαζόταν στον Νότιο Τομέα περίπου 12.000 περισσότερες ψήφους από όσες είχε συγκεντρώσει εκεί ολόκληρη η Νέα Δημοκρατία.
Δεν μιλάμε, δηλαδή, για το αν ο Κασιδιάρης διαθέτει ένα πανελλαδικό δυνητικό ακροατήριο της τάξης του 3%, του 5% ή ακόμη περισσότερο.
Το πρόβλημα είναι η γεωγραφική συγκέντρωση.
Ένα κόμμα μπορεί να συγκεντρώσει 177.000 ψήφους μοιρασμένες σε όλη τη χώρα. Ο μεμονωμένος υποψήφιος πρέπει, για να πετύχει το ίδιο πανελλαδικό κατώφλι, να τις συγκεντρώσει ουσιαστικά σε μία περιφέρεια.
Γι’ αυτό και το θεωρητικά ανοιχτό παράθυρο γίνεται στην πράξη εξαιρετικά στενό.
Θα μπορούσαν να αλλάξουν περιφέρεια οι ψηφοφόροι του;
Υπάρχει, βέβαια, ένα σενάριο που προκύπτει σχεδόν αυτόματα: τι θα συνέβαινε εάν ένας μεγάλος αριθμός υποστηρικτών του επιχειρούσε να μεταφέρει τα εκλογικά του δικαιώματα στην περιφέρεια στην οποία θα κατέβαινε;
Η απάντηση είναι ότι η μεταδημότευση είναι σήμερα ευκολότερη διαδικαστικά, όχι όμως ελεύθερη ουσιαστικά.
Η αίτηση μπορεί πράγματι να υποβληθεί ψηφιακά μέσω του gov.gr, χωρίς κόστος, και το Εθνικό Μητρώο Διοικητικών Διαδικασιών δίνει εκτιμώμενο χρόνο διεκπεραίωσης 20 ημερών. Όμως ο γενικός κανόνας εξακολουθεί να απαιτεί δύο χρόνια μόνιμης κατοικίας στον δήμο στον οποίο κάποιος επιθυμεί να μεταδημοτεύσεις.
Και η κατοικία δεν αποδεικνύεται με μία απλή δήλωση.
Τα στοιχεία μπορούν να αντληθούν από το φορολογικό μητρώο, ενώ όπου απαιτείται εξετάζονται φορολογικά στοιχεία και άλλα πρόσφορα αποδεικτικά πραγματικής εγκατάστασης, όπως λογαριασμοί ηλεκτρικού ρεύματος, ύδρευσης, φυσικού αερίου ή σταθερής τηλεφωνίας. Η υπεύθυνη δήλωση δεν μπορεί να αποτελεί το μοναδικό αποδεικτικό μέσος.
Υπάρχουν συγκεκριμένες εξαιρέσεις από τη διετία, όπως η απόκτηση της δημοτικότητας συζύγου ή, μία φορά, η ανάκτηση της αρχικής δημοτικότητας του ίδιου ή των γονέων. Πρόκειται όμως για ατομικές εξαιρέσεις και όχι για γενικό μηχανισμό μεταφοράς εκλογικών δικαιωμάτων.
Επομένως ένα οργανωμένο σχέδιο μαζικών μεταδημοτεύσεων λίγο πριν από τις κάλπες προσκρούει σε ένα πολύ συγκεκριμένο εμπόδιο: κάθε εκλογέας θα πρέπει προσωπικά να πληροί τις νόμιμες προϋποθέσεις.
Το gov.gr έκανε ευκολότερη την αίτηση. Δεν έκανε ελεύθερη την επιλογή εκλογικής περιφέρειας.
Υποψηφιότητα ναι, εκλογή εξαιρετικά δύσκολη
Αυτό είναι τελικά και το παράδοξο της υπόθεσης.
Το ισχύον θεσμικό πλαίσιο έχει δημιουργήσει ισχυρούς φραγμούς απέναντι στην επιστροφή του Ηλία Κασιδιάρη μέσω κομματικού συνδυασμού. Η καταδίκη του για το άρθρο 187 ΠΚ, οι διατάξεις του άρθρου 32 του εκλογικού νόμου και, κυρίως, η νομολογία που έχει ήδη διαμορφωθεί για την «πραγματική ηγεσία» καθιστούν εξαιρετικά δύσκολο να εμφανιστεί ως αρχηγός ή υποκρυπτόμενος αρχηγός ενός κόμματος.
Η ίδια νομοθεσία, όμως, δεν έχει κλείσει την πόρτα της μεμονωμένης ανεξάρτητης υποψηφιότητας. Αυτό επισημαίνουν διαφορετικοί συνταγματολόγοι και αυτό προκύπτει από τη δομή της εκλογικής νομοθεσίας.
Το τίμημα αυτής της δυνατότητας είναι αριθμητικά τεράστιο.
Εάν στις εκλογές του 2027 ο αριθμός των εγκύρων κινηθεί στα επίπεδα του Μαΐου 2023, ο πήχης θα βρίσκεται περίπου στις 177.000 ψήφους. Εάν τα έγκυρα μειωθούν, θα μειωθεί και ο απόλυτος αριθμός. Εάν αυξηθούν, θα αυξηθεί αντίστοιχα.
Σε κάθε περίπτωση, όμως, ένας μεμονωμένος υποψήφιος θα πρέπει να επιχειρήσει κάτι εξαιρετικά ασυνήθιστο για τα ελληνικά εκλογικά δεδομένα: να μετατρέψει μια προσωπική υποψηφιότητα σε δύναμη μεγάλου κόμματος μέσα σε μία μόνο περιφέρεια.
Ακόμη και στον Νότιο Τομέα, τη μεγαλύτερη εκλογική περιφέρεια της χώρας, με τα δεδομένα του Μαΐου 2023 θα μιλούσαμε για ποσοστό περίπου 45%.
Η «χαραμάδα», λοιπόν, υπάρχει.
Αλλά πίσω της βρίσκονται 177.086 ψήφοι.
