Όσο κι αν προσπαθούμε να κρατήσουμε τον θάνατο μακριά από τη σκέψη μας, οι άνθρωποι που τον αντικρίζουν κατάματα περιγράφουν με εντυπωσιακή ομοιομορφία τα ίδια συναισθήματα, τις ίδιες ελλείψεις, τις ίδιες ανεκπλήρωτες επιθυμίες. Οι έρευνες της παρηγορητικής φροντίδας, οι μακροχρόνιες μελέτες για την ανθρώπινη ανάπτυξη και οι μαρτυρίες νοσηλευτών που βρέθηκαν δίπλα σε μελλοθάνατους αποκαλύπτουν ένα σταθερό μοτίβο: Δεν μετανιώνουμε για όσα κάναμε, αλλά για όσα δεν τολμήσαμε να κάνουμε.
Όταν η ζωή περνά μπροστά από τα μάτια σου
Οι άνθρωποι που γνωρίζουν ότι πλησιάζει το τέλος συχνά περιγράφουν μια εσωτερική ανασκόπηση. Αξιολογούν τις επιλογές τους, προσπαθούν να δώσουν νόημα στις εμπειρίες τους και να εντάξουν τη ζωή τους σε ένα ενιαίο αφήγημα. Σε αυτή τη διαδικασία, τα υλικά αγαθά και το κοινωνικό κύρος σχεδόν εξαφανίζονται από το κάδρο. Αυτό που μένει είναι οι σχέσεις, η αγάπη, η σύνδεση, η αίσθηση σκοπού.
Η περίφημη Harvard Study of Adult Development, η μακροβιότερη μελέτη για την ανθρώπινη ζωή, καταλήγει στο ίδιο συμπέρασμα: Η ποιότητα των στενών σχέσεων είναι ο σημαντικότερος παράγοντας ευτυχίας και μακροζωίας.
Οι χαμένες ευκαιρίες που μας βαραίνουν
Οι έρευνες δείχνουν ότι βραχυπρόθεσμα μετανιώνουμε για λάθη. Μακροπρόθεσμα όμως –όταν πλησιάζει ο επίλογος– μετανιώνουμε για όσα δεν τολμήσαμε. Οι ψυχολόγοι Τόμας Γκίλοβιτς και Βικτόρια Μέντβετς το απέδειξαν ήδη από τη δεκαετία του ’90: Οι πιο επίμονες μεταμέλειες είναι οι “ιδανικές” μεταμέλειες, αυτές που σχετίζονται με όνειρα και δυνατότητες που δεν αξιοποιήσαμε.
Αυτό επιβεβαιώνεται και από σύγχρονες μελέτες: Οι άνθρωποι που νιώθουν ότι η ζωή τους θα μπορούσε να είχε πάρει εντελώς διαφορετική πορεία αν είχαν κάνει άλλες επιλογές βιώνουν βαθύτερη μεταμέλεια και χειρότερη ψυχική ευεξία.
Οι πιο συχνές μεταμέλειες των ανθρώπων που πεθαίνουν
Η νοσηλεύτρια παρηγορητικής φροντίδας Bronnie Ware, μέσα από χρόνια εμπειρίας δίπλα σε ανθρώπους που έφευγαν από τη ζωή, κατέγραψε τις πέντε πιο συχνές μεταμέλειες. Οι παρατηρήσεις της έχουν επιβεβαιωθεί και από ποσοτικές έρευνες.
1. «Εύχομαι να είχα το θάρρος να ζήσω μια ζωή αληθινή για μένα»
Οι περισσότεροι συνειδητοποιούν αργά ότι έζησαν σύμφωνα με τις προσδοκίες των άλλων και όχι τις δικές τους.
2. «Εύχομαι να μην είχα δουλέψει τόσο σκληρά»
Η υπερβολική εργασία στέρησε από πολλούς τις σχέσεις, την οικογένεια, τις στιγμές που δεν επιστρέφουν.
3. «Εύχομαι να είχα εκφράσει τα συναισθήματά μου»
Η καταπίεση των συναισθημάτων οδηγεί σε πικρία, χαμένες σχέσεις και μια ζωή μισή.
4. «Εύχομαι να είχα κρατήσει επαφή με τους φίλους μου»
Οι παλιοί φίλοι αποκτούν τεράστια σημασία όταν ο χρόνος λιγοστεύει.
5. «Εύχομαι να είχα επιτρέψει στον εαυτό μου να είναι πιο ευτυχισμένος»
Πολλοί παραδέχονται ότι η ευτυχία ήταν επιλογή που δεν τόλμησαν να κάνουν.
Το βάρος των άλυτων συγκρούσεων
Στην παρηγορητική φροντίδα, οι ειδικοί παρατηρούν ότι το πιο οδυνηρό συναίσθημα για τους μελλοθάνατους δεν είναι ο σωματικός πόνος, αλλά οι άλυτες συγκρούσεις με αγαπημένα πρόσωπα. Η αίσθηση ότι κάτι έμεινε ανολοκλήρωτο, ότι μια σχέση δεν επουλώθηκε ποτέ, προκαλεί βαθύ υπαρξιακό πόνο.
Πολλοί παραδέχονται ότι δεν τόλμησαν να κυνηγήσουν την αγάπη ή να πουν όσα ένιωθαν. Κι αυτό τους στοιχειώνει περισσότερο από οτιδήποτε άλλο.
Τι ρόλο παίζουν τα χρήματα;
Τα χρήματα απασχολούν έντονα μόνο όσους δεν τα είχαν ποτέ. Η οικονομική ανασφάλεια δημιουργεί άγχος που συνοδεύει τον άνθρωπο μέχρι το τέλος. Όμως για όσους είχαν μια στοιχειώδη οικονομική σταθερότητα, τα χρήματα σπάνια εμφανίζονται στις τελευταίες σκέψεις.
Μπορεί να διορθωθεί κάτι πριν το τέλος;
Οι ερευνητές τονίζουν ότι όταν υπάρχει χρόνος, η συμφιλίωση –με τον εαυτό μας ή με τους άλλους– μπορεί να λειτουργήσει λυτρωτικά. Αυτό μπορεί να σημαίνει να επικοινωνήσεις με ένα μέλος της οικογένειας, να αλλάξεις συνήθειες, να επιστρέψεις σε δραστηριότητες που εγκατέλειψες.
Όταν όμως κάτι δεν μπορεί πια να αλλάξει, το σημαντικότερο είναι η αποδοχή: Η επανερμηνεία της προσωπικής ιστορίας με τρόπο που επιτρέπει στον άνθρωπο να βρει ειρήνη.
Ενδιαφέρον είναι ότι οι ηλικιωμένοι συχνά διαχειρίζονται τη μεταμέλεια καλύτερα από τους νεότερους. Παρότι οι δικές τους μεταμέλειες μπορεί να είναι βαθύτερες, έχουν μεγαλύτερη ικανότητα να εστιάζουν σε όσα πήγαν καλά.
Τι μας διδάσκουν όσοι φεύγουν
Αν υπάρχει ένα κοινό μήνυμα που αφήνουν πίσω τους όσοι βρίσκονται στο τέλος της ζωής, είναι αυτό:
Ζήσε τώρα. Μην περιμένεις. Μην αφήνεις τις σχέσεις να μαραζώνουν. Μην καταπιέζεις όσα νιώθεις. Μην αναβάλλεις τα όνειρά σου. Μην αφήνεις τη ζωή να σε παρασύρει χωρίς να τη διεκδικείς.
Οι άνθρωποι που πεθαίνουν μας θυμίζουν ότι η ζωή δεν μετριέται σε επιτεύγματα, αλλά σε στιγμές, σε σχέσεις, σε θάρρος, σε αλήθεια.
Και ότι το μεγαλύτερο βάρος δεν είναι τα λάθη μας, αλλά οι ζωές που δεν τολμήσαμε να ζήσουμε.
