Σε μια περίοδο κατά την οποία οι ελληνοτουρκικές σχέσεις δοκιμάζονται εκ νέου, ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν επανέρχεται στη ρητορική των άμεσων απειλών, αφήνοντας σαφείς υπαινιγμούς ακόμη και για το ενδεχόμενο στρατιωτικής δράσης.
Η Άγκυρα δεν περιορίζει πλέον τη στάση της στη γνωστή διεκδικητική πολιτική απέναντι στην Ελλάδα, αλλά φαίνεται να εντάσσει τα ελληνοτουρκικά στον ευρύτερο σχεδιασμό της περιφερειακής αντιπαράθεσής της με το Ισραήλ. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, οι δηλώσεις του Τούρκου προέδρου επιχειρούν να διαμορφώσουν ένα νέο, άτυπο casus belli αναφορικά με την αμυντική θωράκιση των ελληνικών νησιών, ιδιαίτερα με σύγχρονα ισραηλινά οπλικά συστήματα.
Στο επίκεντρο η αμυντική συμφωνία με το Ισραήλ
Το έδαφος για τη νέα ένταση είχε προετοιμαστεί τις προηγούμενες ημέρες, μέσα από την ανταλλαγή ανακοινώσεων που ακολούθησε την προσπάθεια της Τουρκίας να δημιουργήσει τετελεσμένα με τη θέσπιση δύο θαλάσσιων πάρκων.
Οι τελευταίες δηλώσεις Ερντογάν δείχνουν, ωστόσο, ότι η τουρκική αντίδραση συνδέεται και με τη συμφωνία Ελλάδας–Ισραήλ. Η Άγκυρα φέρεται να επιδιώκει την παρεμπόδιση ή τον περιορισμό της εφαρμογής της, καθώς η υλοποίησή της αναμένεται να ενισχύσει σημαντικά τόσο την ελληνική αποτρεπτική ικανότητα όσο και την άμυνα των νησιών.
Ο Τούρκος πρόεδρος κατηγόρησε την Αθήνα ότι δεν ανταποκρίνεται στην, κατά την άποψή του, εποικοδομητική στάση της Άγκυρας. Υποστήριξε παράλληλα ότι η Τουρκία δεν εποφθαλμιά τα εδάφη άλλων χωρών, αλλά «δεν θα επιτρέψει σε κανέναν την καταπάτηση των δικαιωμάτων της».
Η τοποθέτηση αυτή αποτυπώνει τον τρόπο με τον οποίο η τουρκική πλευρά αντιλαμβάνεται την «εποικοδομητική» πορεία των διμερών σχέσεων, θεωρώντας ως παραβίαση των δικών της δικαιωμάτων ακόμη και την άσκηση στοιχειωδών κυριαρχικών δικαιωμάτων από την Ελλάδα.
Η προειδοποίηση για τον εξοπλισμό των νησιών
Μία ημέρα μετά την υπογραφή της συμφωνίας Ελλάδας–Ισραήλ για την προμήθεια ισχυρών αντιαεροπορικών συστημάτων, ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν εξέφρασε ανοιχτά την έντονη ενόχληση της Άγκυρας.
«Η καταπάτηση και η περιφρόνηση των διεθνών συμφωνιών δεν θα ωφελήσουν κανέναν. Όποιος ερμηνεύει την ψύχραιμη και συνετή στάση της Τουρκίας ως αδυναμία, το λέω ξεκάθαρα, κάνει ένα βαρύτατο λάθος. Η Ελλάδα πρέπει να γυρίσει πίσω από αυτόν τον λανθασμένο δρόμο στον οποίο έχει μπει και να εγκαταλείψει τον εξοπλισμό των νησιών που έχουν καθεστώς μη στρατιωτικοποίησης. Η ιστορία αποτελεί έναν πολύ μα, πολύ καλό οδηγό για όσους θέλουν να πάρουν διδάγματα», ανέφερε χαρακτηριστικά.
Με αυτή την παρέμβαση, ο Τούρκος πρόεδρος επανέφερε ευθέως την αξίωση περί αποστρατιωτικοποίησης των ελληνικών νησιών, επιχειρώντας ταυτόχρονα να θέσει στο στόχαστρο το σύνολο της αμυντικής συνεργασίας Αθήνας–Τελ Αβίβ.
Από τα θαλάσσια πάρκα στις «γκρίζες ζώνες»
Το προηγούμενο διάστημα η Τουρκία είχε ήδη ξεδιπλώσει εκ νέου τη διεκδικητική ατζέντα της, με αφορμή όχι μόνο τα δύο θαλάσσια πάρκα, αλλά και τις ελληνικές πρωτοβουλίες για τον Θαλάσσιο Χωροταξικό Σχεδιασμό και τη δημιουργία θαλάσσιων πάρκων εντός των ελληνικών χωρικών υδάτων.
Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσονται και οι τουρκικές αντιδράσεις για τα Ειδικά Χωροταξικά Πλαίσια που αφορούν τις Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας, τον τουρισμό και τη βιομηχανία.
Παρότι ο Τούρκος πρόεδρος δηλώνει ότι η χώρα του δεν διεκδικεί ξένα εδάφη, οι πρόσφατες ανακοινώσεις του τουρκικού υπουργείου Εξωτερικών επαναφέρουν συστηματικά την αμφισβήτηση της ελληνικής κυριαρχίας. Αυτό γίνεται μέσω αναφορών σε «νησιά και γεωγραφικούς σχηματισμούς που δεν έχουν παραχωρηθεί βάσει συνθηκών στην Ελλάδα».
Η θεωρία των «γκρίζων ζωνών» επιστρέφει έτσι στο επίκεντρο της τουρκικής προσέγγισης. Πρόκειται για μία από τις σοβαρότερες εκφράσεις αναθεωρητισμού σε βάρος της Ελλάδας, καθώς αμφισβητεί ευθέως το εδαφικό status quo. Η απειλή αυτή, σύμφωνα με την ελληνική προσέγγιση, καθιστά αναγκαία και νομιμοποιεί τη λήψη αμυντικών μέτρων βάσει του άρθρου 51 του Καταστατικού Χάρτη του ΟΗΕ.
Η αντίδραση για τους Patriot στην Κάρπαθο
Η Τουρκία είχε αντιδράσει έντονα και κατά τη μεταφορά συστημάτων Patriot στην Κάρπαθο. Τότε, όμως, απέφυγε να κλιμακώσει περαιτέρω, καθώς η ελληνική αμυντική διάταξη συνδεόταν με την αντιμετώπιση ενδεχόμενης πυραυλικής απειλής από το Ιράν.
Παρά τη συγκράτηση των αντιδράσεων, η Άγκυρα κατέγραψε αρνητικά αυτή την κίνηση της Αθήνας, καθώς η Ελλάδα αγνόησε τις τουρκικές προειδοποιήσεις κατά τον σχεδιασμό της αμυντικής διάταξης της χώρας.
Στόχος η εξαίρεση των νησιών από την «Ασπίδα του Αχιλλέα»
Η συμφωνία με το Ισραήλ ενίσχυσε στην τουρκική κοινή γνώμη την αντίληψη ότι η Ελλάδα, ως σύμμαχος του Τελ Αβίβ, δεν ενδυναμώνει μόνο την άμυνά της, αλλά φέρνει και υπερσύγχρονα ισραηλινά συστήματα σε μικρή απόσταση από τις τουρκικές ακτές.
Υπό αυτή την πίεση, εκτιμάται ότι η Άγκυρα θα επιχειρήσει το επόμενο διάστημα είτε να υπονομεύσει τη συμφωνία είτε, τουλάχιστον, να εξασφαλίσει μέσω απειλών ότι τα ελληνικά νησιά θα εξαιρεθούν από την εγκατάσταση συστημάτων της «Ασπίδας του Αχιλλέα».
Στα κέντρα λήψης αποφάσεων της Τουρκίας ενδέχεται να επανέρχεται το προηγούμενο του 1998, όταν η απειλή στρατιωτικής επέμβασης οδήγησε στη ματαίωση της μεταφοράς και της εγκατάστασης των S-300 στην Κύπρο. Οι σημερινές συνθήκες και οι συσχετισμοί είναι, πάντως, εντελώς διαφορετικοί.
Δύσκολη περίοδος σε Αιγαίο και Ανατολική Μεσόγειο
Το επόμενο διάστημα θεωρείται ιδιαίτερα κρίσιμο, καθώς συμπίπτει με την περίοδο κατά την οποία πραγματοποιούνται συνήθως επιχειρησιακές υδρογραφικές έρευνες και υποθαλάσσιες εργασίες στο Αιγαίο και στην Ανατολική Μεσόγειο.
Ένα πρώτο δείγμα των τουρκικών προθέσεων αποτέλεσε η NAVTEX που εξέδωσε η Άγκυρα για τις έρευνες του TÜBİTAK Marmara στην Ανατολική Μεσόγειο. Ένα από τα σημεία των ερευνών αφορά περιοχή ελληνικής υφαλοκρηπίδας νοτίως του Καστελλόριζου.
Την ίδια στιγμή, η Αθήνα παραμένει επιφυλακτική ως προς το χρονοδιάγραμμα επανέναρξης των εργασιών για την ηλεκτρική διασύνδεση Ελλάδας–Κύπρου, παραπέμποντας στις αποφάσεις της αρμόδιας εταιρείας. Μετά τις δηλώσεις Ερντογάν, εκτιμάται ότι, εάν δεν ικανοποιηθούν οι τουρκικές απαιτήσεις, θα πρέπει να αναμένεται αντίδραση της Άγκυρας και επί του πεδίου.
Εκκρεμούν έρευνες για τις διασυνδέσεις των νησιών
Σε εκκρεμότητα βρίσκονται επίσης έρευνες για την εγκατάσταση διασυνδέσεων στα νησιά του Ανατολικού Αιγαίου. Ορισμένες από αυτές αφορούν διεθνή ύδατα, αλλά και περιοχές ελληνικής υφαλοκρηπίδας, για τις οποίες η Τουρκία απαιτεί την έκδοση δικών της NAVTEX.
Σε προηγούμενες αντίστοιχες επιχειρήσεις, η τουρκική πλευρά είχε προχωρήσει σε παρενοχλήσεις μέσω ασυρμάτου προς τα πλοία που εκτελούσαν τις σχετικές εργασίες.
Μετά τη διπλωματική κλιμάκωση των τελευταίων εβδομάδων και το απειλητικό μήνυμα του Τούρκου προέδρου, το κρίσιμο ερώτημα είναι εάν η Άγκυρα θα αρκεστεί σε διπλωματικές διαμαρτυρίες και παρενοχλήσεις διά ασυρμάτου ή θα επιλέξει να κλιμακώσει έμπρακτα την ένταση.
Το μήνυμα της Αθήνας και η ευρωπαϊκή «εργαλειοθήκη»
Με την υπογραφή της συμφωνίας με το Ισραήλ, η Αθήνα έστειλε το μήνυμα ότι δεν προτίθεται να υποχωρήσει απέναντι στις απειλές και τις πιέσεις της Τουρκίας, τουλάχιστον όσον αφορά την αμυντική θωράκιση της χώρας.
Ανάλογο μήνυμα εκπέμπουν και οι ελληνικές κινήσεις στον Χωροταξικό Σχεδιασμό, μέσω των οποίων επιδιώκεται να μην επιτραπεί η δημιουργία μιας «γκρίζας εικόνας» για περιοχές της ελληνικής επικράτειας στις οποίες ασκείται πλήρης κυριαρχία.
Ο υπουργός Εξωτερικών Γιώργος Γεραπετρίτης ενημέρωσε σχετικά τους ομολόγους του κατά το Άτυπο Συμβούλιο Υπουργών Εξωτερικών, Gymnich, στην Ολλανδία. Παράλληλα, ο πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης αναμένεται να ενημερώσει τον πρόεδρο του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου, Αντόνιο Κόστα.
Στο πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης και βάσει των αποφάσεων του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου υπάρχει διαθέσιμη «εργαλειοθήκη» αντίδρασης απέναντι σε κάθε αμφισβήτηση της ελληνικής κυριαρχίας και των κυριαρχικών δικαιωμάτων της χώρας.
Ωστόσο, η Τουρκία έχει πλέον υιοθετήσει πλήρως τη στρατηγική αυτονομία της και διεκδικεί ισχυρότερο περιφερειακό ρόλο, έχοντας παράλληλα την ενθάρρυνση της αμερικανικής ηγεσίας. Υπό αυτά τα δεδομένα, δεν αποκλείεται οι ευρωπαϊκοί μοχλοί πίεσης να αποδειχθούν περιορισμένης αποτελεσματικότητας.
Ο δίαυλος επικοινωνίας μέσω Καλίν και Δεμίρη
Ιδιαίτερη σημασία αποκτά και η πληροφορία για την επίσκεψη του διοικητή της τουρκικής υπηρεσίας πληροφοριών ΜΙΤ, Ιμπραήμ Καλίν, στην Αθήνα και τη συνάντησή του με τον διοικητή της ΕΥΠ, πρέσβη Θεμιστοκλή Δεμίρη.
Η επαφή αυτή μπορεί να λειτουργήσει ως ένας ισχυρός, άτυπος δίαυλος επικοινωνίας ανάμεσα στις δύο κυβερνήσεις, με στόχο την αποφυγή ανεπιθύμητων εξελίξεων και τη διαχείριση πιθανών κρίσεων.
Ο ρόλος του Ιμπραήμ Καλίν είναι, πάντως, διαφορετικός από εκείνον του Έλληνα ομολόγου του. Αυτό οφείλεται τόσο στη στενή σχέση του με τον Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν όσο και στην ιδιαίτερη επιρροή που ασκεί η ΜΙΤ στην εσωτερική και την εξωτερική πολιτική της Τουρκίας.
Από την άλλη πλευρά, ο Θεμιστοκλής Δεμίρης συγκαταλέγεται στους πλέον έμπειρους Έλληνες διπλωμάτες και έχει χειριστεί επί σειρά ετών ιδιαίτερα ευαίσθητα ζητήματα των ελληνοτουρκικών σχέσεων.
Η διατήρηση αυτού του διαύλου θεωρείται σημαντική και μπορεί να συμβάλει στην αποκλιμάκωση κρίσιμων καταστάσεων. Δεν αρκεί, όμως, για να παρακάμψει τα μείζονα ζητήματα που θέτει η Άγκυρα, όπως τη θεωρία των «γκρίζων ζωνών» και την απαίτηση να παραιτηθεί οικειοθελώς η Ελλάδα από την άσκηση κυριαρχικών δικαιωμάτων της.
