Μια ανησυχητική εικόνα για την ποιότητα του αέρα που αναπνέει η ανθρωπότητα παρουσιάζει νέα ανάλυση της ευρωπαϊκής υπηρεσίας Copernicus.
Κατά τη διάρκεια του 2026, τα επαναλαμβανόμενα κύματα ακραίας ζέστης και οι μεγάλης έκτασης δασικές πυρκαγιές συνδυάστηκαν με τους ρύπους που παράγουν οι μεταφορές, η βιομηχανία και η καύση ορυκτών καυσίμων. Το αποτέλεσμα ήταν η αύξηση του όζοντος κοντά στην επιφάνεια της Γης σε επίπεδα επικίνδυνα για την ανθρώπινη υγεία.
Περισσότερο από το 34% του παγκόσμιου πληθυσμού εκτέθηκε σε επίπεδα που χαρακτηρίζονται «εξαιρετικά κακά», ενώ ένα επιπλέον 17% βρέθηκε αντιμέτωπο με «πολύ κακή» ποιότητα αέρα.
Στον αντίποδα, μόνο το 5% των κατοίκων του πλανήτη έζησε σε περιοχές με «καλά» επίπεδα όζοντος και ακόμη 15% σε περιοχές όπου η κατάσταση χαρακτηρίστηκε «αποδεκτή».
Η Ασία βρέθηκε στη δυσμενέστερη θέση
Η μεγαλύτερη επιβάρυνση καταγράφηκε στην Ασία, όπου το 53% του πληθυσμού εκτέθηκε σε εξαιρετικά υψηλές συγκεντρώσεις όζοντος. Η έντονη βιομηχανική δραστηριότητα, οι μεταφορές, η καύση αγροτικών υπολειμμάτων και οι δασικές πυρκαγιές συνέβαλαν στη συσσώρευση των ουσιών από τις οποίες σχηματίζεται ο συγκεκριμένος ρύπος.
Στη Βόρεια Αμερική, περίπου τα δύο τρίτα του πληθυσμού εκτέθηκαν σε ποιότητα αέρα από «κακή» έως «εξαιρετικά κακή». Στην Ευρώπη το αντίστοιχο ποσοστό έφτασε περίπου το 45%.
Τα στοιχεία βασίζονται σε παρατηρήσεις από δορυφόρους και επίγειους σταθμούς, οι οποίες συνδυάστηκαν με ατμοσφαιρικά μοντέλα της Υπηρεσίας Παρακολούθησης της Ατμόσφαιρας Copernicus.
Το «καλό» και το επικίνδυνο όζον
Το όζον δεν έχει την ίδια επίδραση σε όλα τα στρώματα της ατμόσφαιρας. Ψηλά στη στρατόσφαιρα σχηματίζει ένα προστατευτικό στρώμα που περιορίζει την επικίνδυνη υπεριώδη ακτινοβολία. Κοντά στο έδαφος, όμως, αποτελεί επιβλαβή ατμοσφαιρικό ρύπο.
Δεν εκπέμπεται απευθείας από μια εξάτμιση ή μια καμινάδα. Δημιουργείται μέσα από χημικές αντιδράσεις ανάμεσα σε οξείδια του αζώτου και πτητικές οργανικές ενώσεις, όταν επικρατούν έντονη ηλιοφάνεια και υψηλές θερμοκρασίες.
Τα οξείδια του αζώτου προέρχονται κυρίως από την οδική και τη θαλάσσια κυκλοφορία, τη βιομηχανία και τις πυρκαγιές. Οι πτητικές οργανικές ενώσεις συνδέονται με βιομηχανικές διαδικασίες, διαλύτες, ορυκτά καύσιμα, τη βλάστηση και τη βιομάζα.
Αυτό εξηγεί γιατί τα επίπεδα όζοντος αυξάνονται συχνά κατά τη διάρκεια παρατεταμένων περιόδων ζέστης. Η θερμοκρασία και η ηλιακή ακτινοβολία επιταχύνουν τις αντιδράσεις που οδηγούν στον σχηματισμό του.
Πώς η κλιματική αλλαγή επιβαρύνει την κατάσταση
Οι καύσωνες δεν αποτελούν μόνο άμεσο κίνδυνο για την υγεία. Δημιουργούν παράλληλα τις κατάλληλες συνθήκες για την παραγωγή περισσότερου όζοντος.
Οι πυρκαγιές απελευθερώνουν μεγάλες ποσότητες καπνού και χημικών ενώσεων, οι οποίες μπορούν να μεταφερθούν σε τεράστιες αποστάσεις και να συμμετάσχουν στις αντιδράσεις σχηματισμού του ρύπου.
Έτσι δημιουργείται ένας φαύλος κύκλος: η κλιματική αλλαγή ευνοεί συχνότερους καύσωνες και εντονότερες πυρκαγιές, ενώ το όζον είναι και το ίδιο αέριο του θερμοκηπίου.
Οι συνέπειες για την υγεία
Το όζον του εδάφους μπορεί να εισχωρήσει βαθιά στο αναπνευστικό σύστημα. Η έκθεση σε υψηλές συγκεντρώσεις συνδέεται με βήχα, ερεθισμό των ματιών, δυσκολία στην αναπνοή και επιδείνωση του άσθματος ή άλλων αναπνευστικών παθήσεων.
Ο Ίαν Μάρναν του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Περιβάλλοντος χαρακτήρισε την ατμοσφαιρική ρύπανση έναν από τους σημαντικότερους περιβαλλοντικούς κινδύνους για την υγεία.
Σύμφωνα με τα στοιχεία που παρουσίασε, περίπου 180.000 πρόωροι θάνατοι κάθε χρόνο συνδέονται με τη μόλυνση του αέρα, από τους οποίους περίπου 60.000 αποδίδονται στην έκθεση σε όζον.
Η ρύπανση ταξιδεύει πέρα από τα σύνορα
Οι πηγές της μόλυνσης μπορεί να βρίσκονται χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά από τις περιοχές που τελικά επηρεάζονται. Ο καπνός των πυρκαγιών, η σκόνη και οι πρόδρομες χημικές ουσίες του όζοντος μεταφέρονται με τις αέριες μάζες, περνώντας από χώρες, ηπείρους και ωκεανούς.
«Η ατμοσφαιρική ρύπανση δεν γνωρίζει σύνορα», επισημαίνει η διευθύντρια της CAMS, Λοράνς Ρουίλ, τονίζοντας ότι η αντιμετώπισή της απαιτεί συντονισμένη δράση σε διεθνές επίπεδο.
Παρότι η Ευρώπη έχει περιορίσει σημαντικά ορισμένους βλαβερούς ρύπους τις τελευταίες δεκαετίες, το όζον παραμένει μια ιδιαίτερα σύνθετη απειλή, επειδή ο σχηματισμός του εξαρτάται ταυτόχρονα από τις εκπομπές, τη θερμοκρασία, την ηλιακή ακτινοβολία και τη μεταφορά ρύπων από άλλες περιοχές.
