Ήταν 4 τα ξημερώματα της 13ης Ιουλίου 2015 όταν ο Φρανσουά Ολάντ ζήτησε να μιλήσει στον Αλέξη Τσίπρα. Ο Έλληνας πρωθυπουργός, εξαντλημένος από τις πολύωρες διαπραγματεύσεις, απάντησε: «Αρκετά για απόψε». Για να λάβει την πληρωμένη απάντηση ότι «άλλη φορά» δεν θα υπήρχε.
Λίγο νωρίτερα, ο Ματέο Ρέντσι τον είχε παρακαλέσει στον διάδρομο να μην φύγει. Ο Τσίπρας είχε αντιδράσει με ένα κοφτό «φτάνει πια» και απομακρύνθηκε. Γυρνώντας προς τους συνεργάτες του, ο Ιταλός πρωθυπουργός είπε μόνο: «Χάσαμε την Ελλάδα».
Αποκαλυπτικές ήταν οι μαρτυρίες από τους πρωταγωνιστές της περιόδου στο τελευταίο επεισόδιο του ντοκιμαντέρ των Ελένης Βαρβιτσιώτη και Βικτώριας Δενδρινού «Στο Χιλιοστό», για την πιο δραματική στιγμή στην ιστορία της Ευρωζώνης.
Το τηλεφώνημα Ολάντ το βράδυ του «OXI»
Η πίεση κορυφώθηκε. Σύμφωνα με τον Φιλίπ Λεγκλίζ Κόστα: «Ο πρόεδρος Ολάντ επικοινώνησε με τον Έλληνα πρωθυπουργό και του είπε ότι θα συζητήσει με την Άγκελα Μέρκελ την επομένη. Η κατάσταση ήταν πιο σοβαρή από ό,τι πριν και το ήξερε. Του είπε, “δεν μπορώ να πείσω τη Γερμανία να στηρίξει την Ελλάδα, για να παραμείνει στην Ευρώπη, αν η Ελλάδα δεν αναλάβει τις ευθύνες της. Πρέπει να με βοηθήσεις για να σε βοηθήσω.” Δεν ήταν μια εύκολη συζήτηση».
Η απειλή παραίτησης Παυλόπουλου
Ο Προκόπης Παυλόπουλος, Πρόεδρος της Δημοκρατίας (2015-2020), μοιράζεται την πρώτη του σκέψη μετά την ανακοίνωση του αποτελέσματος: «Να πάρει τον πρωθυπουργό και να του πει αν σήμερα το βράδυ δεν ερμηνεύσεις κι εσύ ότι το ‘όχι’ δεν σημαίνει εκτός ευρωζώνης αλλά είναι επανέναρξη διαπραγμάτευσης, τότε να ξέρεις ότι εγώ έχω παραιτηθεί.»
«Επέλεξε έναν καταστροφικό υπουργό»
Την επόμενη ημέρα, οι πολιτικές εξελίξεις επισφραγίστηκαν με μια σημαντική αποχώρηση. Στο ερώτημα γιατί παραιτήθηκε ο Γιάνης Βαρουφάκης, ο Νίκος Παππάς απαντά: «Δεν υπήρχε περίπτωση να υπηρετήσει οποιουδήποτε τύπου συμφωνία. Νομίζω του το ζήτησε ο Πρωθυπουργός.» Ο Πιερ Μοσκοβισί, Ευρωπαίος Επίτροπος Οικονομικών Υποθέσεων (2014-2019), δίνει τη δική του οπτική για τις επιλογές εκείνης της περιόδου: «Αυτός ο τύπος ο Τσίπρας εξελέγη για να αλλάξει ή για να καταστρέψει το πρόγραμμα. Επέλεξε έναν υπουργό Οικονομικών που κατέστρεψε τη διαπραγματευτική θέση της Ελλάδας.»
Το τηλεφώνημα Πούτιν στη σύσκεψη πολιτικών αρχηγών
Στις εννέα η ώρα το πρωί, όλοι οι πολιτικοί αρχηγοί ήταν παρόντες στο Προεδρικό Μέγαρο. Κατά τη διάρκεια της μακράς και φορτισμένης συζήτησης, υπήρξε μια προσωρινή παύση, προκειμένου να πραγματοποιηθεί μια κρίσιμη τηλεφωνική επικοινωνία του Αλέξη Τσίπρα με τον Βλαντιμίρ Πούτιν.
Ο Σταύρος Θεοδωράκης θυμάται πώς αντιμετώπισε η σύσκεψη το αποτέλεσμα αυτού του τηλεφωνήματος: «Το τι ειπώθηκε μας το μετέφερε περίπου ο ίδιος ο Τσίπρας μετά στη σύσκεψη. Ο Τσίπρας είπε με τόνο ειλικρίνειας ότι “μίλησα με τον Πρόεδρο Πούτιν. Μου είπε ότι αυτή τη στιγμή δεν μπορεί να βοηθήσει”. Τι να βοηθήσει; Να παίρναμε ρούβλια; Αυτό είχε στο μυαλό του ο Λαφαζάνης και ένα μεγάλο τμήμα του ΣΥΡΙΖΑ. “Αλλά είναι διατεθειμένος, αν θέλουμε, να μιλήσει ευνοϊκά για εμάς στη Μέρκελ”. Πιστεύω ότι εκεί ήταν η απόλυτη κατάρρευση του αριστερού αφηγήματος. Ο πρόεδρος Πούτιν όχι μόνο δεν μας βοηθά, αλλά είναι αυτός που θέλει να μιλήσει στην κακιά μάγισσα να μας βοηθήσει αυτή.»
Το παρασκήνιο των Ηλυσίων
Το ζήτημα πλέον ήταν ξεκάθαρο: οι πιστωτές της Ελλάδας, κυρίως η Γερμανία και η Γαλλία, θα μπορούσαν να αποφασίσουν ότι έχουν κουραστεί, να επιτρέψουν στην Ελλάδα να χρεοκοπήσει και να την αναγκάσουν να εγκαταλείψει το κοινό ευρωπαϊκό νόμισμα. Αυτό θα αποτελούσε ένα προειδοποιητικό μάθημα για άλλες ευρωπαϊκές χώρες που αντιμετώπιζαν δυσκολίες, αλλά θα οδηγούσε την Ελλάδα σε χρεοκοπία. Στο Μέγαρο των Ηλυσίων, η Άνγκελα Μέρκελ και ο Φρανσουά Ολλάντ πραγματοποιούν κατ’ ιδίαν συνάντηση. Ένα μόνο θέμα είναι στην ατζέντα τους: η Ελλάδα. Από τη μια η παραμονή της χώρας στην Ευρωζώνη. Τι θα σήμαινε αυτό όσον αφορά τους όρους; Ή η Ελλάδα φεύγει από την Ευρωζώνη και τι επίσης θα σήμαινε αυτό; Μέχρι τέλους η επιλογή της εξόδου δεν είχε αποκλειστεί, αποκαλύπτει ο Φιλίπ Λεγκλίζ Κόστα. Γιατί, όπως εξηγεί, η επιλογή της παραμονής της χώρας στην Ευρωζώνη είχε προϋποθέσεις.
Ο Νικόλαους Μάγιερ-Λαντρούτ, Σύμβουλος Ευρωπαϊκών Υποθέσεων της Άνγκελα Μέρκελ (2011-2015), αναλύει τη γαλλική προσέγγιση: «Το θέμα ήταν και για τη γαλλική πλευρά να βοηθήσει να πειστεί η ελληνική πλευρά να κάνει τα απαραίτητα, ώστε η παραμονή στο ευρώ να γίνει βιώσιμη.» Ο Γάλλος πρόεδρος είχε δηλώσει σε όλους τους τόνους ότι ήταν υπέρ της παραμονής της Ελλάδας στο ευρώ. Πλέον, η μπάλα ήταν στην πλευρά του Τσίπρα «να κάνει σοβαρές αξιόπιστες προτάσεις που θα εκφράζουν αυτή τη θέληση να παραμείνει η χώρα στη ζώνη του Ευρώ», όπως δήλωσε ο Ολάντ μετά τη συνάντησή του με τη Μέρκελ.
Το έγγραφο Σόιμπλε και το «Κόφτο» Γιούνκερ στη Μέρκελ
Ξαφνικά διαρρέει μια πρόταση από το γερμανικό υπουργείο Οικονομικών για προσωρινή έξοδο της Ελλάδας από το ευρώ.
«Όχι πάλι» ήταν η πρώτη σκέψη στο μυαλό του Τόμας Βίζερ μόλις είδε στο μέιλ του τη συγκεκριμένη πρόταση, την οποία είχε αποστείλει ο Γερμανός συνεργάτης τους, Τόμας Στέφεν.
Ο Τόμας Στέφεν, Γενικός Γραμματέας του υπουργείου Οικονομικών της Γερμανίας, εξηγεί τη λογική πίσω από αυτή την κίνηση: «Νομίζω ότι ο Σόιμπλε με δεδομένο το αποτέλεσμα του δημοψηφίσματος ήταν πολύ ανοιχτός στο να ακολουθήσει το Plan B. Σε αυτή τη βάση συντάξαμε ένα μονοσέλιδο έγγραφο με μια σαφή πρόταση: Η Ελλάδα θα πρέπει να διαπραγματευτεί μια προσωρινή έξοδο από το ευρώ για τουλάχιστον 5 χρόνια. Αν αποφασίσετε να φύγετε από το ευρώ, τότε θα βρούμε κάποιον τρόπο να σας χρηματοδοτήσουμε, να σας βοηθήσουμε ως μέλος της ΕΕ όχι σαν μέλος της Ευρωζώνης.»
Ο Γερούν Ντάισελμπλουμ, πρόεδρος του Eurogroup το διάστημα 2013-2018, σοκάρεται από το περιεχόμενο: «Όταν έλαβα την πρόταση εξεπλάγην. Δεν πίστευα σε ένα προσωρινό Grexit. Ήμουν σίγουρος πως θα ήταν μια μακροχρόνια προσωρινή κατάσταση. Υπήρχαν όμως και πολύ εξευτελιστικά στοιχεία, όπως μια απαίτηση 50 δισ. σε ελληνικά περιουσιακά στοιχεία που θα μεταβιβάζονταν στο Λουξεμβούργο για να τα διαχειρίζεται μια εταιρεία εκεί.»
Η ιδέα ήταν να υπάρχουν ορισμένοι άριστοι διαχειριστές να διαχειρίζονται ένα εξωτερικό ταμείο που θα ιδιωτικοποιούσε τα περιουσιακά στοιχεία της Ελλάδας για επενδύσεις, ώστε να αποτελέσουν ένα είδος εγγύησης για το χρέος.
Το κείμενο του εγγράφου ήταν στην πραγματικότητα ένα σχέδιο για Grexit. Ο Μάρτιν Σελμάιερ, Διευθυντής του Γραφείου του Ζαν-Κλοντ Γιούνκερ (2014-2018), αναφέρει πως ο Πρόεδρος Γιούνκερ ήταν αρκετά σοκαρισμένος από αυτή την εξέλιξη.
Ο ίδιος ο Ζαν-Κλοντ Γιούνκερ αποκαλύπτει την άμεση αντίδρασή του: «Τηλεφώνησα στη Μέρκελ στην οποία είπα “Κόφτο. Κόφτο γιατί το έχετε παρακάνει”. Μου είπε πως δεν είχε ξαναδεί αυτό το έγγραφο και πως δεν συμφωνούσε με αυτό.»
Ο Γιούνκερ έπρεπε να διασφαλίσει ότι το έγγραφο αυτό θα το διάβαζαν όλοι οι υπεύθυνοι λήψης αποφάσεων στο Βερολίνο. Έτσι φρόντισε να βρει τον δρόμο του προς τη Frankfurter Allgemeine Zeitung, όπου έγινε πρωτοσέλιδο με τίτλο «Ο Σόιμπλε βάζει το Grexit στο τραπέζι», προκαλώντας μεγάλη συζήτηση στη γερμανική κυβέρνηση.
Ο Γερούν Ντάισελμπλουμ επισημαίνει τη σοβαρότητα της κατάστασης: «Είχα συνεργαστεί πολύ καλά με τον Σόιμπλε και πολύ συχνά μπορούσα να καταλάβω τη θέση του. Αλλά αυτή ήταν η πρώτη φορά που ένιωσα ότι τα κίνητρά του δεν ήταν πολιτικά για το εγχώριο πολιτικό κοινό. Κάτι πολύ επιβλαβές για το εγχείρημα του ευρώ.»
Γιατί, όμως, ο Σόιμπλε επέμενε τόσο πολύ να φύγει η Ελλάδα από την Ευρωζώνη; Σύμφωνα με τον Γιούνκερ, αυτό οφειλόταν στην πίεση της κοινής γνώμης όπως και της κοινής γνώμης του Τύπου στη Γερμανία, αλλά και στην πίεση της κοινοβουλευτικής ομάδας των Χριστιανοδημοκρατών.
«Έβλεπαν την Ελλάδα σαν μια νέα Ανατολική Γερμανία»
Τι θα γινόταν αν η Ελλάδα έβγαινε πράγματι από το ευρώ για πέντε χρόνια; Ο Τόμας Στέφεν υποστηρίζει: «Θα αφορούσε την ανταγωνιστικότητα της ελληνικής οικονομίας. Και με ένα πιο αδύναμο νέο νόμισμα, μπορείς να γίνεις πολύ πιο ανταγωνιστικός απ’ ό,τι με το ευρώ, το οποίο είναι απλώς πολύ ισχυρό για σένα ως οικονομία.»
Αντίθετα, ο Πήτερ Σπίγκελ, δημοσιογράφος των Financial Times, ασκεί κριτική σε αυτή τη νοοτροπία: «Στο γερμανικό Υπουργείο Οικονομικών δεν είναι πολλοί αυτοί που καταλαβαίνουν πώς λειτουργούν οι αγορές. Επίσης, θεωρώ πως την οπτική τους επηρέασε και η επανένωση. Και αυτό που τους δίδαξε η επανένωση είναι ότι πήραμε αυτό το πολύ φτωχό κομμάτι της Γερμανίας και για χρόνια τους δίνουμε χρήματα, τους δίνουμε χρήματα, τους δίνουμε χρήματα, και τι συνέβη; Τίποτα. Η οικονομία τους εξακολουθεί να βρίσκεται πίσω. Και νομίζω ότι πολιτικά είδαν την Ελλάδα ως μια νέα Ανατολική Γερμανία.»
Η σύγκρουση στο Eurogroup και η «συγγνώμη» στον Τσακαλώτο
Ένα ακόμη κρίσιμο Eurogroup ξεκινάει το απόγευμα της 10ης Ιουλίου με τον Σόιμπλε να κάνει λόγο προσερχόμενος για πολύ δύσκολες διαπραγματεύσεις. «Η συνεδρίαση ήταν πολύ δύσκολη, πολύ τεταμένη», θυμάται ο Γερούν Ντάισελμπλουμ.
Πλέον, νέος υπουργός Οικονομικών της Ελλάδας είναι ο Ευκλείδης Τσακαλώτος, μετά την παραίτηση του Γιάνη Βαρουφάκη. Ο Τσακαλώτος περιγράφει την εχθρική ατμόσφαιρα που αντιμετώπισε στην αίθουσα: «Ήταν ένα κλίμα “ποιοι είστε εσείς που κάνατε δημοψήφισμα και το 60% του πληθυσμού ψήφισε όχι”.» Η αλλαγή προσώπου στο ελληνικό υπουργείο σχολιάστηκε άμεσα. «Επιτέλους είχαμε έναν ομόλογο με τον οποίο μπορούσε κάποιος να συζητήσει», λέει ο Τόμας Βίζερ, συμπληρώνοντας όμως για τη στάση των υπολοίπων: «Ήταν ένα Eurogroup όπου 16,5 κράτη μέλη ήταν εξοργισμένα με τα καμώματα της ελληνικής κυβέρνησης. Δεν είχαν καμία διάθεση να εμπλακούν σε κάποια παραγωγική συζήτηση.»
Ο Ντέκλαν Κοστέλο, επικεφαλής του ελληνικού προγράμματος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής (2014-2019), θυμάται τις αντιδράσεις των υπουργών: «Αυτό που έλεγαν οι υπουργοί ήταν πώς μπορούσε κάποιος να υποστηρίζει έντονα το “όχι” και κυριολεκτικά 24 ώρες αργότερα να γυρνάει και να λέει πως θα κάνει το αντίθετο.» Ο Γερούν Ντάισελμπλουμ εξηγεί πώς το γερμανικό έγγραφο καθόριζε τη συζήτηση: «Και ενώ η πρόταση Σόιμπλε δεν ήταν στο τραπέζι, ήταν στο μυαλό όλων. Κάποιου υπουργοί έλεγαν πως ήθελαν τα 50 δισ. σε περιουσιακά στοιχεία. Ήθελαν ένα κείμενο για μια προσωρινή έξοδο της Ελλάδας.» Ο Τόμας Βίζερ προσθέτει: «Στο τέλος, ο Σόιμπλε δεν χρειαζόταν να πει πολλά, πέρα από το να επιβεβαιώσει πως πρότεινε μια προσωρινή έξοδο.»
«Το κλίμα ήταν πολύ εχθρικό», συνεχίζει ο Ευκλείδης Τσακαλώτος. «Τουλάχιστον 6-7 αξιωματούχοι από τους θεσμούς και από τις χώρες πήγαν και του ζήτησαν συγγνώμη γιατί δεν είχαν ξαναδεί τέτοια επίθεση σε υπουργό οικονομικών.»
Δεκαπέντε χώρες υπέρ του Grexit
Ο Ζαν-Κλοντ Γιούνκερ περιγράφει τις ισορροπίες ανάμεσα στα κράτη-μέλη: «Είχαμε δουλέψει με όλους τους πρωθυπουργούς ώστε να τους πείσουμε για τη σοβαρότητα της κατάστασης, αν θα συνέβαινε αυτό. Κάποιοι σκέφτονταν, θεωρητικά, πως θα ήταν καλή ιδέα να δώσουμε στην Ελλάδα περισσότερο χρόνο εκτός της Ευρωζώνης με την επιθυμία να γυρίσει στη δραχμή.» Ποιοι ήταν αυτοί όμως που επέμεναν για έξοδο της Ελλάδας εκτός από τη Γερμανία; Ήταν η Σλοβενία, η Αυστρία και η Φινλανδία. Δεκαπέντε κράτη ήταν υπέρ της εξόδου της Ελλάδας, σύμφωνα με τον Γιούνκερ, ο οποίος συμπληρώνει: «Και ο Τσίπρας το ήξερε.»
«Χάσαμε την Ελλάδα»
Το Eurogroup τέλειωσε χωρίς συμφωνία, δίνοντας τη θέση του σε μια Σύνοδο Κορυφής το επόμενο βράδυ. Η Άνγκελα Μέρκελ, προσερχόμενη στο κτίριο του Συμβουλίου, έκανε δηλώσεις για πλήρη απώλεια εμπιστοσύνης.
Ο Ματέο Ρέντσι, τότε πρωθυπουργός της Ιταλίας, επιβεβαιώνει τη σκληρή στάση της Καγκελαρίου: «Η Μέρκελ όταν έφτασε στη Σύνοδο ήταν έτοιμη για ένα Grexit.»
Μέσα στην αίθουσα, οι διαπραγματεύσεις κολλάνε στα ίδια σημεία. Ο Γερούν Ντάισελμπλουμ αναφέρει: «Αφήσαμε ανοιχτά τα δύο πιο αμφιλεγόμενα ζητήματα: να προσφερθεί στην Ελλάδα η δυνατότητα μιας προσωρινής εξόδου από την Ευρωζώνη, δηλαδή την ανάγκη για ένα προσωρινό Grexit, και τη μεταβίβαση περιουσιακών στοιχείων αξίας 50 δισ. σε fund στο Λουξεμβούργο.» Ο Πιερ Μοσκοβισί βλέπει πίσω από αυτή την τακτική μια συγκεκριμένη σκοπιμότητα: «Θεωρώ πως αυτή η πρόταση ήταν ένα είδος πρόκλησης, για να μπλοκάρει το Eurogroup και να υιοθετηθεί μια πιο σκληρή στάση έτσι ώστε όταν θα έμπαινε ο Αλέξης Τσίπρας στη Σύνοδο να ξέρει πως υπάρχει κάποιος κίνδυνος.»
Οι επιθέσεις προς τον Έλληνα πρωθυπουργό συνεχίζονται με αμείωτη ένταση. Ο Ντάισελμπλουμ θυμάται την πρόεδρο της Λιθουανίας, Ντάλια Γκριμπαουσκάιτε, να ρωτάει ευθέως τον Τσίπρα αν είναι από άλλον πλανήτη και ποιον νομίζει ότι κοροϊδεύει, λέγοντάς του χαρακτηριστικά πως έλεγε ψέματα σε όλους, όχι μόνο στους ομολόγους του αλλά και στον ίδιο του τον λαό. «Εκείνη ήταν η πιο δύσκολη στιγμή που έχω ζήσει στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο», ομολογεί ο Ματέο Ρέντσι.
Το ζήτημα του ταμείου ιδιωτικοποιήσεων προκαλεί τις μεγαλύτερες τριβές. Ο Γερούν Ντάισελμπλουμ σημειώνει: «Μια από τις γερμανικές απαιτήσεις, την οποία στήριξαν και άλλες χώρες, ήταν πως τα περιουσιακά στοιχεία αξίας 50 δισ. θα έπρεπε να τεθούν προς ιδιωτικοποίηση. Βασικά τους έλεγαν πως δεν τους εμπιστεύονταν πια. Θα έπαιρναν από τα χέρια τους οτιδήποτε είχε αξία.» Ο Ματέο Ρέντσι, προσπαθώντας να περιγράψει το ακραίο κλίμα που επικρατούσε απέναντι στην ελληνική αντιπροσωπεία, σχολιάζει σκωπτικά: «Μπορείτε να ζητήσετε από τους Έλληνες να δεχθούν να πάει η περιουσία τους στο Λουξεμβούργο, τα περιουσιακά στοιχεία στα χέρια της ΕΕ. Γιατί δεν ζητάτε από την Ελλάδα να δώσει και το Ευρωπαϊκό Κύπελλο που κέρδισε το 2004;»
Στο πλευρό της Μέρκελ, ως ισχυρός επικριτής κατά της Ελλάδας, στέκεται ο πρωθυπουργός της Ολλανδίας Μαρκ Ρούτε, ο οποίος υποστήριζε ανοιχτά απευθυνόμενος στην ελληνική πλευρά ότι «δεν μπορείτε να συνεχίσετε να κάνετε ό,τι θέλετε». Στον αντίποδα, ο πιο θερμός υποστηρικτής των ελληνικών θέσεων παραμένει ο Ρέντσι. Η Αλεξάνδρα Παπαδοπούλου, μόνιμη αντιπρόσωπος της Ελλάδας στην ΕΕ (2014-2025), περιγράφει τις δραματικές εναλλαγές της νύχτας: «Ήταν μια συνεδρίαση που έμοιαζε με τρενάκι του τρόμου. Μια στιγμή τα έβρισκαν και μια στιγμή ήταν δύσκολο. Ήταν πάρα πολλές οι ώρες. Ένας Τσίπρας βαθιά προβληματισμένος.»
Η συνεδρίαση εξελίσσεται σε έναν εξαντλητικό μαραθώνιο. Ο Ματέο Ρέντσι θυμάται τη στιγμή που το σχοινί έφτασε στο σημείο να σπάσει: «Δεν καταλαβαίνω γιατί συνέχιζαν να προκαλούν τους ελληνικούς θεσμούς. Ίσως επίσης επειδή η Ελλάδα με τον Τσίπρα και τον Βαρουφάκη προκάλεσε τη Μέρκελ και τη Γερμανία. Και πιθανότατα η Άνγκελα είχε πρόβλημα με τη δική της κοινή γνώμη. Και θυμάμαι ότι μέσα στη νύχτα ο Αλέξης είχε μια απίστευτη αντίδραση. Κατά τις 2 π.μ., 1:30 π.μ., βγήκε από την αίθουσα. Όσοι περίμεναν εκεί, είπαν πως τελείωσαν όλα. Αφού έφυγε, έφυγε. Και φαινόταν πως δεν ήταν ικανοποιημένος. Έμοιαζε πολύ ανήσυχος.»
Ο Ρέντσι προσπάθησε να τον σταματήσει στο διάδρομο, παρακαλώντας τον να επιστρέψει. Ο Τσίπρας όμως, φανερά εξουθενωμένος, του απάντησε «φτάνει πια» και απομακρύνθηκε. Γυρνώντας προς τους δικούς του συνεργάτες, ο Ιταλός πρωθυπουργός εξέφρασε τον απόλυτο φόβο εκείνης της νύχτας: «Χάσαμε την Ελλάδα. Κι αυτό είναι τραγωδία.»
Η νύχτα των συμβιβασμών
Η ώρα είναι 4:00 τα ξημερώματα. Ο Φρανσουά Ολάντ ζητά να μιλήσει στον Αλέξη Τσίπρα, με τον Έλληνα πρωθυπουργό, εξαντλημένο από τις ώρες της διαπραγμάτευσης, να απαντά: «Αρκετά για απόψε, θα τα πούμε άλλη φορά». Του κατέστη όμως αμέσως σαφές ότι «άλλη φορά» δεν θα υπήρχε.
Προκειμένου να αρθεί το αδιέξοδο, αποφασίζεται μια έκτακτη μίνι σύσκεψη στην οποία συμμετείχαν οι Άνγκελα Μέρκελ, Φρανσουά Ολάντ, Ντόναλντ Τουσκ, Αλέξης Τσίπρας και Ευκλείδης Τσακαλώτος. Εκεί εκτυλίσσεται μια σκηνή που για πολλούς Ευρωπαίους αξιωματούχους φάνταζε παράδοξη: η ελληνική κυβέρνηση πλαισιώνεται από συμβούλους εκτός Ευρώπης, με κεντρικό πρόσωπο τον Αμερικανοκορεάτη Γκλεν Κιμ, σύμβουλο της ελληνικής πλευράς την περίοδο 2015-2018.
Η συζήτηση επικεντρώνεται στο πλέον ακανθώδες ζήτημα: την κατανομή των εσόδων του Υπερταμείου. Το ερώτημα είναι πόσα χρήματα θα κατευθύνονται στην αποπληρωμή του χρέους και πόσα στην ανάπτυξη της ελληνικής οικονομίας. Οι δανειστές πιέζουν για μια αναλογία 75% προς 25% αντίστοιχα. «Εγώ δεν το δέχομαι αυτό. Πενήντα-πενήντα», επιμένει ο Αλέξης Τσίπρας. Η ένταση χτυπάει κόκκινο. Οι αντιπροσωπείες ανεβαίνουν και κατεβαίνουν τα επίπεδα των ορόφων τέσσερις φορές. Τρεις φορές η συμφωνία βρίσκεται στο σημείο να καταρρεύσει οριστικά. Βλέποντας το απόλυτο αδιέξοδο, ο Πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου, Ντόναλντ Τουσκ, προχωρά σε μια ακραία κίνηση: κλειδώνει συμβολικά την πόρτα της αίθουσας. «Δεν φεύγετε από εδώ μέχρι να συμφωνήσετε», τους λέει κοφτά. «Κάντε ό,τι σας φωτίσει ο Θεός, εγώ μπορώ να σας φέρω καφέδες, πορτοκαλάδες, ό,τι θέλετε».
Στις 09:58 το επόμενο πρωί, μετά από 17 ώρες συνεχών, ψυχροπολεμικών διαπραγματεύσεων, ο λευκός καπνός βγαίνει. Υπάρχει συμφωνία.
«Πραγματικά ήταν η πιο δραματική, η πιο δύσκολη νύχτα στα τρία χρόνια μου στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο. Ακόμα και όταν συζητάγαμε για τη μετανάστευση, για το Brexit, για την τρομοκρατία, δεν υπήρχε τόσο απτό επίπεδο εντάσεων στην ατμόσφαιρα», θυμάται ο Ματέο Ρέντσι. Όταν τα φώτα της Συνόδου σβήνουν, η Αλεξάνδρα Παπαδοπούλου μπαίνει στο ασανσέρ μαζί με τον Έλληνα πρωθυπουργό. Ο Αλέξης Τσίπρας, εμφανώς εξουθενωμένος και βυθισμένος σε σκέψεις, μιλά σχεδόν στον εαυτό του: «Πάμε να δούμε τώρα πώς αυτό θα υλοποιηθεί». Η Ελληνίδα διπλωμάτης του απαντά ευθέως: «Κύριε Πρόεδρε, ήταν μονόδρομος και ήταν ο σωστός δρόμος».
Ο απολογισμός και η παραδοχή Τσακαλώτου
Οι Ευρωπαίοι αξιωματούχοι, ωστόσο, επισημαίνουν ότι το τίμημα της πολύμηνης σύγκρουσης ήταν βαρύ. Ο Πιερ Μοσκοβισί σημειώνει ότι «ο Τσίπρας διαπραγματεύτηκε ένα πρόγραμμα που ενδεχομένως ήταν τελικά πιο σκληρό απ’ ό,τι θα ήταν αν η συμφωνία γινόταν νωρίτερα».
Στο ίδιο μήκος κύματος, ο Ντέκλαν Κοστέλο τονίζει πως η απόλυτη αβεβαιότητα εκείνης της περιόδου επιβράδυνε την οικονομική ανάπτυξη, οδηγώντας αναπόφευκτα στην ανάγκη για πιο σκληρά δημοσιονομικά μέτρα συγκριτικά με τις αρχικές εκτιμήσεις.
Ο Μάρτιν Σελμάιερ προσθέτει τη δική του πολιτική ανάγνωση: «Όλη αυτή η υπόθεση, αυτό το επεισόδιο στο σύνολό του, ίσως να ήταν απαραίτητο για λόγους εγχώριας πολιτικής, αλλά από μια γενική οπτική αύξησε το κόστος για τη ζώνη του ευρώ και αύξησε το κόστος για τον ελληνικό λαό».
Ο Ευκλείδης Τσακαλώτος αντιπαρατίθεται σε αυτή την κριτική, θεωρώντας ότι η συμφωνία που τελικά εξασφάλισαν υπερείχε των προηγούμενων προτάσεων επειδή «είχε και χρηματοδότηση».
Η άποψη αυτή βρίσκει κάθετα αντίθετη τη Ζωή Κωνσταντοπούλου, η οποία δηλώνει κατηγορηματικά: «Αυτό που υπέγραψε ο Τσίπρας ήταν χειρότερο από τη χειρότερη πρόταση του Γιούνκερ».
Παρ’ όλα αυτά, ο κ. Τσακαλώτος παραδέχεται με ειλικρίνεια την πολιτική πραγματικότητα: «Υπήρχε ήττα σε όλο αυτό».
