Το σκοτάδι που πέφτει μέσα σε λίγα λεπτά κατά τη διάρκεια μιας ολικής έκλειψης Ηλίου δεν αναστατώνει μόνο τους ανθρώπους. Για πολλά ζώα, η ξαφνική αλλαγή του περιβάλλοντος μοιάζει με πρόωρη έλευση της νύχτας και μπορεί να προκαλέσει εντελώς διαφορετικές αντιδράσεις από τις συνηθισμένες.
Πουλιά σταματούν να κελαηδούν, νυκτόβια ζώα εμφανίζονται εκτός ώρας, αγελάδες κατευθύνονται προς τους στάβλους, ενώ ακόμη και κατοικίδια έχουν καταγραφεί να δείχνουν ανήσυχα. Σε άλλες περιπτώσεις, οι αλλαγές είναι ακόμη πιο εντυπωσιακές, με άγρια ζώα να αλλάζουν απότομα τη συμπεριφορά τους μέχρι να επιστρέψει το φως.
Ο λόγος βρίσκεται στα ερεθίσματα του περιβάλλοντος. Το φως και η θερμοκρασία λειτουργούν ως βασικά «ρολόγια» για την καθημερινή δραστηριότητα πολλών ειδών. Όταν αυτά μεταβάλλονται απότομα, μέσα σε ελάχιστα λεπτά, τα ζώα αντιδρούν αναλόγως.
Οι παράξενες αντιδράσεις των ζώων στις εκλείψεις δεν είναι κάτι που παρατηρήθηκε για πρώτη φορά στη σύγχρονη εποχή.
Μία από τις παλαιότερες καταγραφές αποδίδεται στον Ριστόρο ντ’ Αρέτσο, ο οποίος πιστεύεται ότι ήταν Ιταλός μοναχός. Στις 3 Ιουνίου 1239, περιέγραψε τι συνέβη κατά τη διάρκεια μιας ολικής έκλειψης, σημειώνοντας ότι τα ζώα και τα πουλιά τρομοκρατήθηκαν, ενώ ακόμη και τα άγρια θηρία μπορούσαν να παγιδευτούν εύκολα.
Αιώνες αργότερα, οι παρατηρήσεις συνεχίστηκαν, αυτή τη φορά με πολύ πιο συστηματική καταγραφή.
Ο συγγραφέας και «κυνηγός εκλείψεων» Ντέιβ Μπαλτς βρέθηκε στην Κόνα της Χαβάης για την ολική έκλειψη του 1991. Στις φάσεις πριν και μετά την ολικότητα παρατήρησε έντονη δραστηριότητα στα πουλιά που βρίσκονταν κατά μήκος της προβλήτας.
Όταν, όμως, ήρθε η στιγμή της πλήρους συσκότισης, η εικόνα άλλαξε εντελώς. «Με δυσκολία μπορούσαμε να ακούσουμε ο ένας τον άλλον. Ύστερα ήρθε η ολικότητα και επικράτησε απόλυτη σιωπή», είχε δηλώσει στο National Geographic.
Μία ακόμη χαρακτηριστική παρατήρηση καταγράφηκε στη Ζάμπια το 2001, όπου βρισκόταν η «κυνηγός εκλείψεων» Τόρα Γκρίβε.
Μόλις ο Ήλιος καλύφθηκε, οι βάτραχοι άρχισαν να κάνουν ήχους, ενώ τα αρπακτικά πουλιά σταμάτησαν να πετούν κυκλικά.
Μία πιθανή εξήγηση για την αλλαγή στη συμπεριφορά των πουλιών ήταν η πτώση της θερμοκρασίας και η μεταβολή των θερμικών ρευμάτων του αέρα.
Το πιο εντυπωσιακό, όμως, συνέβη στις καμηλοπαρδάλεις.
Γύρω από τον νερόλακκο όπου βρισκόταν η Γκρίβε, τα ζώα άρχισαν να τρέχουν καθ’ όλη τη διάρκεια της ολικότητας. Μόλις το φως επανήλθε, σταμάτησαν και επέστρεψαν στη συνηθισμένη τους συμπεριφορά, αρχίζοντας ξανά να τρώνε φύλλα από τα δέντρα.
Για κάποια ζώα είναι… νύχτα μέσα στη μέρα
Η συμπεριφορά που παρατηρείται κατά τη διάρκεια μιας έκλειψης μπορεί να μοιάζει με αυτή που εμφανίζεται φυσιολογικά όταν πέφτει το σκοτάδι.
Τα πουλιά, για παράδειγμα, συχνά σταματούν να κελαηδούν όταν η ημέρα σκοτεινιάζει. Αντίθετα, νυκτόβια είδη, όπως οι κουκουβάγιες, μπορεί να ενεργοποιούνται σαν να έχει φτάσει το σούρουπο.
Οι αγελάδες έχουν παρατηρηθεί να επιστρέφουν στους στάβλους τους, ενώ γορίλες σε ζωολογικούς κήπους έχουν καταγραφεί να κινούνται απότομα προς τα τζάμια των χώρων όπου φιλοξενούνται.
Αντίστοιχη αλλαγή μπορεί να παρατηρηθεί και στα ζώα που ζουν δίπλα στους ανθρώπους.
Τι κάνουν σκύλοι και γάτες
Και τα κατοικίδια μπορούν να αντιδράσουν στην ξαφνική αλλαγή. Σκύλοι και γάτες ενδέχεται να γίνουν νευρικοί, να πηγαινοέρχονται, να κλαψουρίζουν ή να αναζητούν κάποιο σημείο για να κρυφτούν.
Ορισμένοι ερευνητές συγκρίνουν αυτές τις αντιδράσεις με εκείνες που παρατηρούνται στα ζώα κατά τη διάρκεια πυροτεχνημάτων ή καταιγίδων, όπου επίσης υπάρχουν ξαφνικές και έντονες αλλαγές στα ερεθίσματα του περιβάλλοντος.
Δεν αντιδρούν, βέβαια, όλα τα ζώα με τον ίδιο τρόπο. Η κάθε συμπεριφορά εξαρτάται από το είδος, τις συνθήκες και τον τρόπο με τον οποίο το συγκεκριμένο ζώο αντιλαμβάνεται τις αλλαγές.
Γιατί είναι δύσκολο να μελετηθεί το φαινόμενο
Αν και οι παρατηρήσεις είναι πολλές, οι επιστήμονες αντιμετωπίζουν ένα βασικό πρόβλημα: οι ολικές ηλιακές εκλείψεις είναι σπάνιες και η ζώνη ολικότητας δεν βρίσκεται κάθε φορά στο ίδιο σημείο.
Πολλές φορές, μάλιστα, το φαινόμενο περνά πάνω από απομακρυσμένες περιοχές, γεγονός που δυσκολεύει ακόμη περισσότερο τη συστηματική παρατήρηση.
Η οικολόγος Ρεμπέκα Τζόνσον από την Ακαδημία Επιστημών της Καλιφόρνιας έχει επισημάνει ότι μια ολοκληρωμένη μελέτη απαιτεί πολύ χρόνο στο πεδίο, αλλά και αυστηρά πρωτόκολλα παρατήρησης.
Για να συγκεντρωθούν περισσότερα δεδομένα, η Τζόνσον συνέβαλε στη δημιουργία του προγράμματος «Life Responds» μέσω της εφαρμογής iNaturalist.
Βιολόγοι και αστρονόμοι αξιοποίησαν την πλατφόρμα για να συγκεντρώσουν παρατηρήσεις από εκατομμύρια ανθρώπους που παρακολούθησαν τις ολικές εκλείψεις του 2017 και του 2024.
Παράλληλα, το 2024 η NASA ξεκίνησε το πρόγραμμα επιστήμης των πολιτών «Eclipse Soundscapes», με στόχο, μεταξύ άλλων, να εξετάσει πώς αντιδρούν οι γρύλοι κατά τη διάρκεια μιας έκλειψης.
Και τι γίνεται όταν επιστρέψει το φως;
Η αλλαγή δεν κρατά για πολύ. Όταν ο Ήλιος αρχίσει ξανά να εμφανίζεται, πολλές από τις ασυνήθιστες συμπεριφορές υποχωρούν εξίσου γρήγορα.
Τα πουλιά μπορεί να αρχίσουν και πάλι να κελαηδούν, σε ορισμένες περιπτώσεις μάλιστα με μεγαλύτερη ένταση από εκείνη που παρατηρείται σε μια κανονική αυγή.
Μέσα σε σύντομο χρονικό διάστημα, τα περισσότερα ζώα επιστρέφουν στη συνηθισμένη ημερήσια δραστηριότητά τους.
Για λίγα λεπτά, όμως, η έκλειψη αρκεί για να ανατρέψει το φυσικό τους πρόγραμμα και να μετατρέψει τη μέρα σε μια παράξενη, σύντομη «νύχτα».
